Daga Dan Umaru Habibu
ohb63050@gmail.com
Kano, Nigeria
1/4/2016 [2025]
Taƙaitaccen Bayani
Wannan takarda tana kare ƙirƙirar sabbin kalmomin Hausa guda biyu: Saskiyā (ma’anar kalmomi masu kama) da Gīɗiyā (kalmomi masu saɓanin ma’ana), ta amfani da hujjar ‘yancin binciken ilimi. Ana fayyace tushen su na harshe da ma’anar su, da kuma rawar da za su taka wajen ceto Hausa daga dogaro da tsarin harsuna na waje a fagen ilimi da adabi.
1. Gabatarwa
Harshe yana bunƙasa ne ta hanyar ƙirƙira, musamman idan masana suka fahimci giɓi ko ratar ma’anoni a cikin tsarin harshen su. A cikin binciken harshe na Hausa, ba a daidaita kalmomi na musamman don nuna synonym da antonym ba. Wannan takarda na gabatar da kalmomin Saskiyā da Gīɗiyā a matsayin sabbin kalmomi da suka dace da tsarin Hausa kuma masu ma’ana mai zurfi.
2. ’Yancin Binciken Ilimi (intellectual freedom)
Masana suna da ’yancin ƙirƙira, bincike, da gabatar da sabbin ra’ayoyi ba tare da takura ba. A fannin harshe, wannan ’yanci yana ba da dama ga masu Hausa su:
- Samar da kalmomi da suka dace da tsarin rayuwar su da tunaninsu na gida.
- Bayar da gudummawa ga tattaunawar ilimi ta duniya ta amfani da harshen su.
3. Gundarin Ma’anar su da Tushen Samuwar su
Sabbin kalmomin ba daga iska suka zo ba:
Saskiyā ta samo asali daga “saski”, wato daidaito ko kamanceceniya. Wannan yana nuna alaƙar ma’ana mai kama. Jam’in ta shi ne Saskiyoyi.
Gīɗiyā ta fito daga “gīɗuwa”, ma’ana saɓani ko rigima. Wannan ya dace da kalmomi kishiyoyi juna a ma’ana. Jam’in ta shi ne Gīɗiyoyi.
Wannan tsarin yana bin yadda harsuna ke ƙirƙirar kalmomi daga asalin lafuzzan su don ƙarfafa dangantaka da al’ada da tunani.
4. Sakandabi (Suka) kan Maganganun Da Ake Amfani da Su Da kuma Muguwar Fassara
A halin yanzu, ana amfani da ƙaūrakanni (jimloli) wajen fayyace kalmomi masu ma’ana ɗaya (synonyms), da kalmomi kishiyoyin juna (antonyms). Sai dai waɗannan bayanai:
- Sun yi tsayi kuma ba su da taƙaitaccen lafazi.
- Sun yi rauni a ma’ana, musamman kishiya wadda a al’adance ke da alaƙa da mace-macen aure, mācidar (kalmar) ba ta dace ba.
Haka kuma, akwai “matsala ta fassara kai-tsaye daga Turanci”, ba tare da la’akari da tsarin Hausa ba. Wannan yana haifar da:
- Maganganu da ba su dace da fahimtar Hausawa ba.
- Dogaro da tsarin tunani na waje, maimakon fahimta ta cikin gida.
Saboda haka, Saskiyā da Gīɗiyā sun fi dacewa da tsari, sauƙi, da ɗa’a ta hausanci.
5. Cike Gibin Da Ke Cikin Harshen Hausa
A makarantu da fannin ilimin harshe, ana yawan amfani da dogayen bayanai ko kalmomi na waje don bayani a kan Saskiyā da Gīɗiyā. Amma waɗannan sabbin kalmomi:
- Sun sauƙaƙa wa malamai da ɗalibai fahimta.
- Sun samar da daidaito a fagen karatu da rubuce-rubuce.
- Sun taimaka wajen ƙirƙira da tsari a ilimin Hausa.
6. Akwai irin Wannan Ayyuka a Wasu Harsuna
Wasu harsuna da dama sun riga sun ƙirƙiri nasu kalmomin kimiyya da adabi daga tushen su. Saboda haka, ƙirƙirar Saskiyā da Gīɗiyā yana cikin sahun daidaito da cigaban harsunan duniya.
7. Tasirin Al’adu da Ilimi
Waɗannan kalmomi suna ƙarfafa masu Hausa wajen bayyana abubuwan ilimi ba tare da dogaro da harsunan waje ba. Wannan yana ƙara:
- Girmamawa da alfahari da al’ada.
- Faɗakarwa da ƙirƙira a Ilimin Harshe.
- Fahimta da zurfin tunani cikin harshen mu.
8. Kammalawa
Ƙirƙirar Saskiyā da Gīɗiyā wani gagarumin cigaba ne na ilimi da harshen Hausa. Wannan ƙirƙira ta ginu ne a kan ’yancin bincike, kuma za ta taka rawar gani wajen kawo ƙarshen dogaro da tsarin waje. Ya kamata a rungumi waɗannan kalmomi, a yi nazarin su, kuma a yaɗa su a cikin dukkan fannonin Hausa.
Manazarta
Ngũgĩ wa Thiong’o. (1986). Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature.
Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Yakasai, I. (2011). Nazarin Harshe da Al’adu a Hausa.
Habibu, D.U. (2025). Bunƙasa Sabbin Kalmomi a Harshe: Nazarin Saskiyā da Gīɗiyā.
